دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 Traditional Ophthalmology (Kahali) بررسی چشم پزشکی سنتی(کحالی) در ایران 242517 10.22034/jresd.2026.566423.1011 FA محمدسعید جانب‌اللهی پژوﻫﺸگرﺣﻮزۀ ﻣﺮدمﺷﻨﺎسی و داﻧﺶﻫﺎی ﺑﻮمی اﯾﺮان، ﺗﻬﺮان، اﯾﺮان. Journal Article 2025 12 15 Traditional medicine is a medical practice that has long been common and widespread in the Middle East and is known as ancient medicine. Traditional medicine is one of the fields of indigenous knowledge whose documentation and preservation are important both as scientific and cultural assets of the country and as a basis for the development of modern scientific knowledge. Given the importance of this issue, this study has addressed Kahali as a branch of traditional medicine that had a special branch in the past, and this technique has been separate from medicine since ancient times. This qualitative research was conducted using a combination of field and library methods, and in the library section, it benefited from existing ethnography and anthropological research. Based on the findings of this study, Kahali's knowledge of traditional Iranian medicine can be categorized into various treatment methods, including herbal, non-herbal, and magic therapies, each with distinct types of treatment. Herbal treatments include the use of a variety of plants, often native. Non-herbal therapies include these methods: therapies with human origin; therapies with animal intestines and viscera; transfer therapy; belief therapy; incense therapy; bird therapy; razor therapy; ink therapy; insect therapy; soil therapy; reptile therapy; food therapy; blood therapy; burn therapy; prayer therapy; smoke and soot therapy; color therapy; pottery therapy; stone therapy; shock therapy; glass therapy; metal therapy; mineral therapy; earth therapy; and poultry therapy. The following are some of the magic therapy methods: egg writing, tattooing, eye picking, burning alum, and Dasbesun. In all three methods, the stages of prevention, diagnosis, and treatment were considered. This research shows how ordinary people, even common people, who were completely deprived of treatment and health, treated the most dangerous eye diseases with intelligence and experience, using the available facilities, and in some cases, surpassed Western doctors in treatment. پزشکی سنتی طبی است که مدت‌ها در خاورمیانه معمول و رایج بوده و به پزشکی باستانی شهرت دارد. این دانش از راه تجربه‌های گاه بسیار تصادفی حاصل شده است. پزشکی سنتی یکی از حوزه‌های دانش بومی است که ثبت و حفظ آن هم به‌عنوان یکی از سرمایه‌های علمی و فرهنگی کشور و هم به‌عنوان بستری برای توسعۀ دانش‌های علمی روز اهمیت دارد. با توجه به اهمیت این موضوع پژوهش حاضر به کحالی یا چشم‌پزشکی سنتی به‌عنوان شاخه‌ای از پزشکی سنتی پرداخته است که در قدیم شعبۀ خاص داشته و از قدیم این فن از طبابت جدا بوده است. این پژوهش کیفی با استفاده از ترکیبی از روش میدانی و کتابخانه‌ای انجام شده و در بخش کتابخانه‌ای از مردم‌نگاری‌ها و پژوهش‌های مردم‌شناسی موجود بهره گرفته است. براساس یافته‌های این پژوهش دانش کحالی در طب سنتی ایران را می‌توان در شیوۀ ‌درمان‌های مختلف اعم از گیاهی و غیرگیاهی و جادودرمانی دسته‌بندی کرد که هر کدام انواعی از درمان را شامل می‌شود. درمان‌های گیاهی استفاده از انواع گیاهان اغلب بومی را دربرمی‌گیرد. درمان‌های غیرگیاهی این روش‌ها را دربرمی‌گیرد: درمان با منشاء انسانی؛ درمان با امعاء و احشاء حیوان؛ درمان با مواد لبنی، پیه، چربی، روغن و گوشت حیوان؛ انتقال‌درمانی؛ باوردرمانی؛ بخوردرمانی؛ پرنده‌درمانی؛ پرهیزدرمانی؛ تیغ‌درمانی؛ جوهردرمانی؛ حشره‌درمانی؛ خاک‌درمانی؛ خزنده‌درمانی؛ خوراک‌درمانی؛ خون‌درمانی؛ داغ‌درمانی؛ دعادرمانی؛ دود و دوده درمانی‌؛ رگ‌درمانی؛ رنگ‌درمانی؛ زالودرمانی؛ سفال‌درمانی؛ سنگ‌درمانی؛ شوک‌درمانی؛ شیشه‌درمانی؛ فلزدرمانی؛ فیزیکی‌درمانی؛ کانی‌درمانی؛ گرددرمانی؛ و ماکیان‌درمانی. از روش‌های جادودرمانی می‌توان این موارد را برشمرد: تخم‌مرغ‌نویسی؛ خال‌گذاری؛ چشگ‌چیدن؛ سوزاندن زاج؛ و دس بسون. در هر سه روش مراحل پیشگیری، تشخیص و درمان مدنظر قرار می‌گرفته است. در این پژوهش مشاهده می‌شود که چگونه مردم عادی و حتی عامی که در محرومیت مطلق درمان و بهداشت به سر می‌بردند با هوشمندی و تجربه‌اندوزی و با استفاده از امکانات موجود به درمان خطرناک‌ترین امراض چشمی می‌پرداختند و در برخی موارد در درمان از کحال‌های فرنگ‌‌رفته پیشی می‌گرفتند.