دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 The Green Heritage of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad: An Ethnobotanical Study of Medicinal Plants and the Challenge of Extinction میراث سبز کهگیلویه و بویر احمد: پژوهشی گیاه قوم‌شناختی در شهرستان دهدشت 245333 10.22034/jresd.2026.578799.1017 FA فریبا صدیقی استادیار ، گروه مردم‌‎شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران. 0009-0001-0066-2659 سید نادر مددی دهدشت دانش آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه مردم شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه یزد 0009-0000-0963-1544 سید متین پارسائیان دانش آموختۀ کارشناسی، گروه مردم شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه یزد 0009-0005-8764-8196 Journal Article 2026 04 08 Medicinal and edible plants constitute an important part of local ecological knowledge and play a significant role not only in healthcare practices but also in food systems, livelihoods, and everyday life. This study aimed to identify medicinal and edible plant species and to explore the indigenous knowledge associated with their use in Dehdasht County, southwestern Iran. The research adopted a qualitative field-based approach. Data were collected through semi-structured interviews with local informants and field observations and were analyzed using Spradley’s three-stage ethnographic analysis method.The findings led to the identification of 24 medicinal and edible plant species belonging to nine plant families distributed across both the mountainous and lowland areas of Dehdasht County. Analysis of the data revealed that indigenous plant knowledge is organized around three major domains: therapeutic uses of plants, the relationship between plant knowledge and women’s bodies, and the duality of healing and risk. The results showed that local people use these plants to treat a wide range of digestive, respiratory, renal, inflammatory, and neurological conditions. At the same time, considerable knowledge exists regarding restrictions on plant consumption, particularly during pregnancy and breastfeeding. The findings further indicate that within the local knowledge system, there is no clear boundary between food and medicine, as many plants are consumed in the form of traditional dishes, soups, condiments, and other food products. Various modes of plant use were documented, including herbal infusions, powdered preparations, raw consumption, poultices, flavoring agents, boiling, frying, roasting, and pickling. In addition, the study found that the dependence of some households on income derived from harvesting wild plants has placed increasing pressure on several valuable species and contributed to concerns about their long-term sustainability. Overall, the findings suggest that plant knowledge in Dehdasht represents an important component of the region’s intangible cultural heritage. گیاهان دارویی و خوراکی بخشی از دانش بومی جوامع محلی را تشکیل می‌دهند و علاوه بر نقش درمانی، در نظام غذایی، معیشت و زندگی روزمره مردم جایگاه ویژه‌ای دارند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی گیاهان دارویی و خوراکی و تبیین دانش بومی مرتبط با آن‌ها در شهرستان دهدشت انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و به شیوه میدانی صورت گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مطلعین محلی و مشاهده گردآوری شد و با استفاده از روش تحلیل سه مرحله‌ای اسپرادلی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌های پژوهش منجر به شناسایی 24 گونه گیاهی دارویی و خوراکی از 9 خانواده گیاهی شد که در مناطق سردسیری و گرمسیری شهرستان دهدشت پراکنش دارند. تحلیل داده‌ها نشان داد که دانش بومی مرتبط با این گیاهان در سه حوزه اصلی سازمان یافته است: الگوهای درمانی گیاهان، پیوند دانش گیاهی با بدن زنان و دوگانگی درمان و خطر. نتایج نشان داد که گیاهان شناسایی‌شده برای درمان طیف وسیعی از بیماری‌های گوارشی، تنفسی، کلیوی، التهابی و عصبی به کار می‌روند و در کنار آن، آگاهی گسترده‌ای درباره محدودیت‌های مصرف، به‌ویژه در دوران بارداری و شیردهی، وجود دارد. همچنین یافته‌ها بیانگر آن است که در دانش بومی منطقه، مرز مشخصی میان غذا و دارو وجود ندارد و بسیاری از گیاهان در قالب غذاهای محلی، آش‌ها، چاشنی‌ها و فرآورده‌های خوراکی مصرف می‌شوند. بررسی شیوه‌های مصرف نیز نشان داد که جوشانده، مصرف پودری، خام‌خوری، ضماد، طعم‌دهی، آب‌پز کردن، سرخ کردن، کباب کردن و تهیه ترشی از مهم‌ترین الگوهای استفاده از گیاهان در منطقه به شمار می‌روند. همجنین، وابستگی بخشی از خانوارها به درآمد حاصل از برداشت گیاهان، برخی گونه‌های ارزشمند را در معرض کاهش و تهدید قرار داده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دانش گیاهی مردم دهدشت بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه است که در آن تجربه‌های درمانی، نظام غذایی، شناخت محیط طبیعی و راهبردهای معیشتی به شکلی درهم‌تنیده حضور دارند.