دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 The Sacred as an Indigenous Mechanism of Environmental Stewardship: A Study of Sacred Springs in Iran امر قدسی به‌مثابه سازوکار حفاظت از محیط زیست: مطالعه‌ای دربارۀ چشمه‌های نظرکردۀ ایران 247528 10.22034/jresd.2026.587941.1022 FA علی آنی زاده پژوهشگر، مرکز تحقیقات صدا و سیما، تهران، ایران Journal Article 2026 06 21 This study examines the sacred as an indigenous mechanism of environmental stewardship through an investigation of the cultural and ritual dimensions of sacred springs in Iran. Employing a documentary and library-based research design, it analyzes 639 archival documents preserved in the Folklore Unit of the Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB) Research Center, collected by local cultural informants from different regions of the country. The analysis is informed by Émile Durkheim’s distinction between the sacred and the profane, Mircea Eliade’s conception of the manifestation of the sacred in nature, and Mary Douglas’s theory of purity and danger. Within this framework, the study explores sacred springs whose sanctity is derived from their association with Imams, prophets, and revered saints. The findings reveal that the sacred operates through three interrelated mechanisms: it sacralizes nature by symbolically linking springs with holy figures and supernatural powers; it ritualizes human–nature relationships through practices such as votive offerings, animal sacrifice, and healing rituals; and it establishes cultural taboos and moral norms that discourage pollution and environmental degradation. Together, these mechanisms constitute an indigenous system of environmental stewardship that has historically contributed to the conservation of sacred springs and their surrounding ecosystems. The study argues that, within the Iranian cultural worldview, the sacred extends beyond its religious and devotional significance to perform an important ecological function by protecting water resources, strengthening environmental ethics, and sustaining long-term human–nature relationships. These findings demonstrate the value of traditional belief systems as culturally embedded resources for understanding indigenous approaches to environmental conservation and promoting sustainable human–nature relationships. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش امر قدسی به ‌عنوان یک سازوکار بومی و کارآمد در حفاظت از محیط ‌زیست، به واکاوی ابعاد فرهنگی و آیینی چشمه‌های درمانی و نظرکرده در پهنه جغرافیای ایران می‌پردازد. روش تحقیق در این مطالعه از نوع اسنادی-کتابخانه‌ای است و داده‌های موردنیاز از ۶۳۹ سند موجود در واحد فرهنگ مردم مرکز تحقیقات صدا و سیما که توسط فرهنگیاران در سراسر کشور گردآوری شده، استخراج و به روش کیفی تحلیل شده‌اند. مبانی نظری پژوهش بر تلفیقی از سه رویکرد کلیدی استوار است: نظریه «امر قدسی و امر عرفی» امیل دورکیم، دیدگاه «تجلی امر قدسی در طبیعت» میرچا الیاده و نظریه «پاکی و خطر» مری داگلاس. در این چارچوب مفهومی، محقق پس از مرور نمونه‌های چشمه‌های آن‌جهانی، اسطوره‌ای و شگفت‌انگیز، به طبقه‌بندی و تحلیل چشمه‌های درمانی (که خاصیت شفابخشی برای انسان، حیوانات و گیاهان به آن‌ها نسبت داده می‌شود) و چشمه‌های نظرکرده یا متبرک (که به واسطه انتساب به امامان، پیامبران و پیران تقدس یافته‌اند) پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «امر قدسی» در فرهنگ عامه ایران از طریق سه سازوکار به‌هم‌پیوسته و هم‌افزا عمل می‌کند: نخست، قدسی‌سازی طبیعت از راه پیوند دادن منابع آبی به نیروهای فراطبیعی و شخصیت‌های مقدس؛ دوم، آیین‌مند کردن رابطه انسان و طبیعت از طریق مناسک جمعی و فردی همچون نذر، قربانی و طلب شفا؛ و سوم، ایجاد تابو و هنجارهای اخلاقی در برابر آلودگی و تخریب زیست‌بوم. برهم‌کنش این سه سازوکار، نظامی بومی و پایدار از حفاظت محیط‌زیست را پدید آورده که موجب صیانت از چشمه‌ها و زیست‌بوم‌های پیرامونی آن‌ها شده است. این پژوهش در نهایت نتیجه می‌گیرد که در جهان‌بینی ایرانیان، امر قدسی فراتر از کارکردهای عبادی و دینی، واجد کارکردی زیست‌محیطی است و به‌عنوان ابزاری قدرتمند برای حفظ منابع آب، نقش مهمی در پایداری منابع طبیعی، استمرار حیات محلی و تقویت اخلاق زیست‌محیطی در جوامع بومی ایفا می‌کند.