دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 1 2026 04 21 An Ethnobotanical View on the Phytogeography of Jighalsmak (Joghasem) in Iran نگاهی گیاه‌مردم‌شناختی در قلمروی رویشی گیاه جی‌غال‌اسمک (جوغاسم) در ایران 234689 10.22034/jresd.2025.549919.1006 FA مرتضی فرهادی استاد، گروه مطالعات فرهنگی، دانشکدۀ علوم اجتماعی؛ دانشگاه علامه طباطبائی؛ تهران؛ ایران Journal Article 2025 09 29 Ethnobotany, which is a combination of folk botany, anthropology, and plant ethnography, is considered an independent field that can continue to exist without the help of modern botany. However, utilizing new sciences such as botany, traditional food science, modern nutrition science, agricultural economics, and plant geography alongside ethnobotany can help complement and improve this field. This article, considering the aforementioned approach, focuses on a plant that is important in several parts of Iran. This study is the result of the author's long-term effort and in-depth fieldwork in collaboration with more than fifteen diligent students from the Faculty of Social Sciences over the past twenty-five years. It focuses on an important plant in several parts of Iran. The aim of this research was to provide a blueprint (pattern) and a map (inscription) for Iranian plants in the form of a case study. For this purpose, the vegetative territory of this plant and its place in the oral literature, beliefs, and norms of people in various regions, including the East and West Azerbaijan provinces, Kermanshah, Ilam, and parts of Zanjan, Isfahan, Hamedan, Lorestan, and Markazi provinces, have been researched. Based on field experiences and extensive library studies, this research has traced the growing area of this plant, estimated to be about one-fifth of Iran's territory, and has recorded the remains and remnants of the subculture of collecting and consuming it, especially during years of famine, abundance, and scarcity. In addition to these findings, this research presents a set of cultural values surrounding this plant in Iran and offers a new analysis of superstition, concluding that at least some beliefs considered superstitions today likely originated from the advanced thinking of sages and society as a means to influence and control children, who had limited knowledge, as well as the ignorant of their time. گیاه‌مردم‌شناسی که حاصل ترکیبی از سه حوزۀ گیاه‌شناسی عامیانه، مردم‌شناسی و مردم‌نگاری گیاهان است، به‌خودی‌خود حوزه‌ای مستقل محسوب می‌شود که بدون یاری گیاه‌شناسی جدید هم می‌تواند به حیات خود ادامه دهد. با وجود این، بهره‌گیری از علوم نوینی چون گیاه‌شناسی، خورد و خوراک‌شناسی سنتی، علم تغذیۀ جدید، اقتصاد کشاورزی، و جغرافیای گیاهی در کنار گیاه‌مردم‌شناسی می‌تواند به تکمیل و بهبود این حوزه کمک کند. نوشتۀ پیش رو با درنظرداشتن رویکرد ذکرشده، بر گیاهی تمرکز نموده که در نقاط متعددی از ایران حائز اهمیت است. گیاه مورد پژوهش با نام‌های مختلفی چون «جوغاسم»، «پیشوک»، «پیقُک»، «چیدم»، «چیدان»، و «چکیدان» شناخته می‌شود. این پژوهش حاصل تلاش طولانی‌مدت و کار میدانی عمیق متمرکز بر بر بازۀ زمانی بیست و پنج سال گذشته است که نویسنده با همکاری بیش از پانزده دانشجوی فعال از دانشکده علوم اجتماعی انجام داده است. هدف از انجام این پژوهش ارائۀ روبر(الگو) و نقشه‌(واگیره)‌ای برای گیاهان ایران در قالب یک نمونۀ موردی بوده است. بدین‌منظور قلمروی رویشی این گیاه و جایگاه آن در ادبیات شفاهی، باورها و هنجارهای مردم مناطق مختلفی شامل استان‌های آذربایجان شرقی و غربی، کرمانشاه، ایلام و بخش‌هایی از استان زنجان و اصفهان و همدان و لرستان و استان مرکزی مورد پژوهش قرار گرفته است. این پژوهش براساس تجربیات میدانی و مطالعات کتابخانه‌ای گسترده قلمرو رویشی این گیاه را به تخمینی در حدود یک پنجم سرزمین ایران پی گرفته و بقایا و بازماندۀ خرده‌فرهنگ گردآوری و مصرف آن را به ویژه در قحط‌سالی‌ها و گرانسالی‌ها و تنگ‌سالی‌ها ثبت و ضبط نموده است. علاوه بر این، یافته‌ها و نتایج این پژوهش ضمن ارائۀ مجموعه‌ای از ارزش‌های فرهنگی حول محور این گیاه در ایران، تحلیل جدیدی از خرافه نیز به دست داده و به این نتیجه رسیده است که احتمالاً دست‌کم بخشی از آنچه امروزه خرافه دانسته می‌شود، حاصل ذهن‌های پیشرفتة حکما و جامعه برای اعمال نفوذ و کنترل کودکان و کم‌دانشان و جاهلان زمانشان بوده است.

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 1 2026 04 21 The Knowledge of Food Processing and Preservation in the Traditional Food System of Gilan Province دانش پردازش و نگهداری خوراک در نظام‌ غذایی سنتی استان گیلان 229007 10.22034/jresd.2025.229007 FA مائده امیدی نوبیجار دانش آموختۀ دکتری علوم و مهندسی مرتع، گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0009-0008-9313-7968 حسین بارانی دانشیار، گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران. 0000-0001-8109-2477 محمدرحیم فروزه دانشیار، گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران. 0000-0002-3347-5526 احمد عابدی سروستانی دانشیار، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده مدیریت کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0000-0002-5808-4505 Journal Article 2025 08 22 An indigenous food system is defined as one where all foods, sourced from accessible and acceptable natural resources, are integral to any specific culture. This system is environmentally friendly and crucial for preserving local culture, well-being, and food security. Raising awareness of its various dimensions is essential for promoting sustainable production. Using an ethnographic approach that included direct observation, participatory observation, and semi-structured interviews via snowball sampling, this research explored the components of food storage and processing. For the people of Gilan, Food is a crucial component of identity, beliefs, and knowledge.Their diet is characterized by the use of diverse local resources like rice, dairy, fruits, and vegetables, which are utilized for short, medium, and long-term storage. Traditional food processing methods include dairy processing, pickling, drying, bread-making, salting, jam-making, paste-making, smoking, medicinal plant extraction, and juicing of sour fruits. These techniques are often performed using indigenous tools made of wood, metal, and clay, such as Tohǝ, Xom, Gamaj, and Čupârǝ. These practices reduce waste and promote sustainable production, thereby enabling the utilization of therapeutic and nutritional benefits across different seasons. The local community possesses considerable knowledge regarding the sustainable exploitation of natural resources, which serves as a valuable source of localized solutions for food insecurity during periods of crisis and scarcity.The study also notes recent innovations, such as the use of new packaging, flavoring, physical changes, scientific and visual content within this traditional system. Preserving the cultural authenticity of these products while adopting new technologies and focusing on marketing can contribute to their success in global markets. نظام غذایی بومی به‌عنوان تمام غذاهای موجود در فرهنگی خاص، از منابع طبیعی در دسترس و موردپذیرش تعریف می‌شود. این نظام دوستدار محیط‌زیست بوده و نقش کلیدی در حفظ فرهنگ، بهزیستی و امنیت غذایی دارد. آگاهی بخشی و انتشار ابعاد مختلف نظام غذایی بومی امری ضروری در جهت تولید پایدار است. این مطالعه با هدف شناخت دانش بومی اجزای پردازش در نظام خوراک در مناطق روستایی شرق گیلان صورت پذیرفت. پژوهش حاضر، با روش مردم‌نگاری در قالب مشاهدۀ مستقیم، مشارکتی و مصاحبۀ نیمه‌ساختارمند، با کمک نمونه گیری گلوله برفی انجام شد و اجزای مختلف ذخیره‌سازی مواد غذایی مورد تحقیق قرار گرفت. غذا در زیست مردم گیلان در حکم بخش مهمی از هویت، باور و دانش است. بهره‌گیری از منابع گوناگون محلی چون برنج، لبنیات، میوه و سبزی از ویژگی‌های رژیم غذایی این منطقه است که در بازه‌های زمانی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و طولانی‌مدت استفاده می‌شوند. پردازش خوراک با روش‌های فرآوری لبنی، ترشی کردن، خشک‌کردن، تهیه نان، شور کردن، مربا سازی، رب سازی، دودی کردن، عصاره‌گیری گیاهان دارویی و آبگیری میوه‌های ترش بوده است که توسط ابزار بوم آورد از جنس چوب، فلز و سفال شامل توهه، خم، گمج، چوپاره و غیره انجام می‌گیرد. این تدابیر باعث کاهش ضایعات و پایداری در تولید شده و امکان بهره‌گیری از فواید درمانی و تغذیه‌ای را در فصول مختلف به وجود آورده است. جامعۀ محلی دارای دانش قابل‌توجهی در رابطه با بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی هستند که منبع ارزشمندی از راه حل‌های محلی برای ناامنی غذایی در دوره‌های بحرانی و کمبود است. امروزه استفاده از بسته بندی جدید، طعم‌سازی، تغییرات فیزیکی، تولید محتوای علمی و بصری از جمله نوآوری‌های موجود در نظام سنتی غذا در استان گیلان است و حفظ اصالت فرهنگی محصولات در کنار استفاده از فناوری‌های جدید و تمرکز بر بازاریابی، به موفقیت آن‌ها در بازارهای جهانی کمک می‌کند.

https://jresd.hsu.ac.ir/article_229007_3104add8181c79674ef2929ebd76482f.pdf

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 1 2026 04 21 The Status of Pistachio and lts Reflection in the Culture and Oral Literature of the Iranian People جایگاه پسته و بازتاب آن در فرهنگ و ادبیات شفاهی مردم ایران 237462 10.22034/jresd.2025.566495.1013 FA عباس قنبری عدیوی استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0009-0005-0066-0820 شیما دولابی گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود، شاهرود، ایران 0009-0004-1187-3795 Journal Article 2025 12 23 Pistachio occupies diverse material (economic) and immaterial (spiritual) functions within Iran’s economy, culture, art, and literature. Its presence and frequency in linguistic and written forms of folk culture and popular literature highlight the significance and status of this fruit and orchard product among Iranians and other Persian-speaking communities. This article aims to illustrate some functional aspects of pistachio in literature and folklore, focusing on dialectal creations and the mental and linguistic representations embedded in oral traditions and intangible heritage of the Iranian people. Particular attention is given to rural areas and cities such as Damghan in Semnan Province, and Sirjan and Rafsanjan in Kerman Province, which supply the majority of pistachio production to domestic and global markets. Beyond ethnographic, cultural, social, and economic features, the study explores indigenous knowledge, cultural heritage, and oral creativity reflected in proverbs, riddles, songs, beliefs, tales, local medicine, herbal remedies, and linguistic expressions. The methodology combines descriptive, experiential, and narrative approaches, employing both library-based (documentary) and fieldwork (interviews and conversations). Readers are thus introduced to the outcomes of collected folk literature, ethnographic data, and interdisciplinary research in Iranian studies, folklore, and anthropology, which together reveal the importance of pistachio in the cultural life of Iran and its broader historical-cultural sphere. This research forms part of a larger project that investigates the immaterial dimensions of national economic symbols, offering insights beneficial to the history, culture, civilization, art, and literature of Iran. The study concludes with practical recommendations for applying its findings, useful to scholars and enthusiasts in social sciences, literature, and related fields. Photographs taken during various stages of the research complement documentary and field data, enabling audiences to engage more effectively with the subject matter پسته در اقتصاد، فرهنگ، هنر و ادبیّات ایران کارکردهای گوناگون مادّی (استومند) و فرامادّی (مینوی) دارد. باشندگی و بَسامد گونه‌های زبانی و نوشتاری در فرهنگ مردم و ادب عامّه، اهمیّت و جایگاه این میوه یا فرآورده‌ی باغی را میان مردم سراسر ایران و دیگر پارسی‌زبانان نمایان‌تر می‌کند. در این مقاله، با هدف بازنمایی برخی از جلوه‌های کارکردی پسته در ادبیّات و فرهنگ عامّه (فولکلور)، به آفریده‌های گویشی و جایگاه ذهن و زبان‌ساخته‌ی عامیانه ی آن در ادبیّات شفاهی و میراث ناملموس مردم ایران، خواهیم پرداخت. به ویژه، مناطق روستایی و شهرهایی چون دامغان در استان سمنان، و سیرجان و رفسنجان در استان کرمان، توجّه شده است که بیش‌ترین پسته‌ی تولیدی باغ‌های ایران را روانه بازار داخلی و جهانی می‌کنند. افزون بر ویژگی‌های زیست قومی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، به رویکردهای دانش بومی، میراث فرهنگی و آفرینش‌های شفاهی مردم در ساختار و بافتار گونه‌های مثل (تمثیل)، ضرب المثل(زبانزد)، چیستان(معمّا)، ترانه(شعر)، باور(عقیده)، قصّه(افسانه و حکایت)، طبّ محلی و گیاهی، خواصّ دارویی و مسایل زبانی دیگر پرداخته می‌شود. روش انجام این پژوهش ترکیبی توصیفی، تجربی و روایی از شیوه‌های کتابخانه‌ای (اَسنادی) و میدانی (گفتگو و مصاحبه) است که خوانندگان می‌توانند با دستاوردهای گردآوری شده‌ی ادبیّات عامّه، فرهنگ مردم و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای ایران شناسی، فولکلور و مردم شناسی در باره‌ی جایگاه و اهمیّت پسته در فرهنگ مردم ایران و کشورهای پهنه‌ی تاریخی-فرهنگی آن، آشناتر شوند. این پژوهش بخشی از یک تحقیق بزرگتر با رویکرد شناخت جایگاه فرامادی یکی از نشان های اقتصاد ملی است که می تواند برای تاریخ، فرهنگ، تمدن، هنر و ادبیّات ایران زمین، سودمند و اثربخش باشد. در پایان نیز پیشنهادهایی برای کاربست یافته‌های پژوهش داده می‌شود که برای علاقه‌مندان و پژوهشگران علوم اجتماعی، ادبیّات و دیگر رشته ها کارآمد خواهد بود. پژوهشگران از بخش های مختلف کار، عکس تهیه کرده اند تا با بهره مندی از اطلاعات اسنادی و میدانی، مخاطبان بهتر با موضوع ارتباط برقرار کنند.

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 1 2026 04 21 Medicinal Plants as Culture: An Ethno-botanical Reading of Pietro Della Valle's Travelogue داروهای گیاهی به مثابه فرهنگ: خوانشی ‌قوم‌گیاه‌شناختی از سفرنامۀ پیترو دلاواله 227943 10.22034/jresd.2025.227943 FA مهدی رحیمی استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. 0000-0002-9884-5612 Journal Article 2025 08 06 European travelogues from the Safavid era—particularly the firsthand and meticulous observations of Pietro Della Valle (1617-1623 CE)—constitute invaluable resources for historical ethno-botanical research. Employing an interdisciplinary approach (comparative literature, medical history, and ethnography) and qualitative content analysis, this study systematically examines the representation of traditional herbal medicine in Iran during Shah Abbas I's reign through Della Valle's seminal travelogue. The central research questions explore: (1) which medicinal plants (e.g., cardamom, chicory, henna, violet, musk willow, lovage), therapeutic methods, and folk health beliefs Della Valle documented in Iranian society, and (2) how these representations were filtered—and often evaluated—through the lens of a European observer. Findings reveal Della Valle's precise recordings of: Plant applications (treating ocular, gastrointestinal, dermatological conditions, and fevers), Preparation techniques (decoctions, poultices, oil extractions) and Key practitioners (hakims/physicians and attars/local herbalists); Discourse analysis uncovers a duality in his perspective: while admiring Iranian botanical expertise and attempting to transfer this knowledge to Europe, he simultaneously labeled certain practices as "superstitious," influenced by his cultural/religious biases. This study argues that Della Valle's travelogue transcends mere historical documentation; it serves as proto-ethnographic text enabling: Reconstruction of Iran's neglected indigenous medical knowledge and Critical analysis of how medical "Otherness" was constructed in 17th-century cross-cultural encounters. سفرنامه‌های اروپاییان عصر صفوی، به‌ویژه مشاهدات مستقیم و دقیق پیتر دلاواله (۱۶۱۷-۱۶۲۳ م.)، گنجینه‌ای ارزنده برای پژوهش‌های قوم‌گیاه‌شناسی تاریخی محسوب می‌شوند. این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای (ادبیات تطبیقی، تاریخ پزشکی و قوم‌شناسی) و با به‌کارگیری روش تحلیل محتوای کیفی مبتنی بر استخراج نظام‌مند داده‌ها از متن سفرنامه، به بررسی بازنمایی داروهای گیاهی -سنتی مردم ایران در عصر شاه عباس اول، بر پایة این سفرنامه می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که دلاواله چه گیاهان دارویی، شیوه‌های درمانی و باورهای عامة مرتبط با سلامت و بیماری را در جامعة ایرانی ثبت کرده است و این بازنمایی چگونه از دریچة نگاه یک ناظر اروپایی تصویر و گاه ارزش‌گذاری شده است؟ یافته‌ها حاکی از ثبت دقیق دلاواله از طیفی از گیاهان دارویی (نظیر هل، کاسنی، حنا، بنفشه، بیدمشک، انجدان) و کاربردهای اختصاصی آن‌ها (درمان امراض چشمی، گوارشی، پوستی، تب‌ها) است. او به شیوه‌های متنوع آماده‌سازی (جوشانده، ضماد، روغن‌گیری) و نیز نقش درمانگرانی چون «حکیم»ها (پزشکان متخصص) و«عطار»ها (درمانگران محلی) اشاره می‌کند. تحلیل گفتمان مشاهدات وی، دوگانگی نگاه او را آشکار می‌سازد: از سویی، تحسین کارایی برخی روش‌ها و دانش گیاه‌شناختی ایرانیان و تلاش برای انتقال این دانش به اروپا، و از سوی دیگر برچسب زنیِ گاه خرافی به برخی باورها و درمان‌ها تحت تأثیر پیش‌فرض‌های فرهنگی و مذهبی خود. این مطالعه نشان می‌دهد که سفرنامۀ دلاواله ، فراتر از یک سند تاریخی، متنی قوم‌نگارانه است که امکان بازسازی بخشی از دانش بومی فراموش‌شدۀ پزشکی ایران و نیز واکاوی چگونگی بازنمایی «دیگری» پزشکی در تماس‌های فرهنگی قرن هفدهم را فراهم می‌کند.

https://jresd.hsu.ac.ir/article_227943_6a2099dada530faffce11b3299e49810.pdf

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 1 2026 04 21 Functions of Date Palm Trees in Southern Regions of Iran: Case Study of Jam and Riz County in Bushehr Province کارکردهای درخت خرما در مناطق جنوبی ایران: مورد مطالعه شهرستان جم و ریز در استان بوشهر 237321 10.22034/jresd.2025.567254.1012 FA احمد دراهکی دانشیار، گروه جمعیت‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. 0000-0003-4115-6872 Journal Article 2025 12 19 The date palm tree is one of the most sacred and ancient trees for humans, and all its parts are useful. The present study was conducted with the aim of achieving various functions of the date tree. Our study area is Jam-o-Riz County in Bushehr Province. In the present study, a qualitative approach and ethnographic method were used to collect information. Data collection techniques also include observation and in-depth interviews. The researcher has also lived in the research field for many years and is fully familiar with it. The subject of the present study is ethnography. In this research, the use of date palm in the culture of the people of southern Iran is recounted and described in terms of food, handicrafts, ceremonies, architecture, recreation and leisure, beliefs and convictions. Research findings indicate that the functions of the date palm tree can be divided into three categories according to its components: 1- Leaves including: weaving mats, bread baskets, hats, blowing the wind, date sacks, brooms, medicinal, animal feed, decorative, fire, roofs of houses and date baskets, 2- Fruit (flowers, unripe fruit, fresh date, dates) including: edible, medicinal, recreational, water musk, date paste and date tree cheese and 3- Trunk including: making seesaws, roofs of houses, fuel, making ropes, date tree cheese and parvang (a tool for climbing the date tree). The date palm tree has been linked to the lives of the people of this land since the moment of birth and is with them until death; an example of which can be seen in the donation of gardens by some people of this region for forgiveness and the remnants of the righteous. This tree has entered and accompanied the people in their joy and sacred ceremonies such as marriage, and it also accompanies them in mourning ceremonies. درخت خرما از جمله مقدس‌ترین و کهن‌ترین درختان برای انسان است و از جمله درختانی است که تمامی اجزاء آن کاربرد دارد. تحقیق حاضر با هدف دستیابی به کارکردهای مختلف درخت خرما صورت گرفته است. منطقۀ مورد مطالعه شهرستان جم و ریز در استان بوشهر است. در تحقیق حاضر برای جمع آوری اطلاعات از رویکرد کیفی و روش مردم‌نگاری استفاده شده است. تکنیک‌های جمع‌آوری داده‌ها نیز شامل مشاهده و مصاحبۀ عمیق استفاده است. همچنین محقق سالیان طولانی در میدان تحقیق زندگی کرده و آشنایی کامل با آن دارد. در این تحقیق گیاه مردم‌شناسانه، کاربرد درخت خرما در فرهنگ مردم جنوب ایران از غذا، صنایع دستی، مراسم، معماری، تفریح و فراغت، باورها و اعتقادات بازگو و توصیف شده است. یافته‌های پژوهشی حکایت از آن دارد که کارکردهای درخت خرما را با توجه به اجزای آن می‌توان در سه دسته تقسیم‌بندی کرد: 1- برگ شامل: بافتن حصیر، سبد نان، کلاه، باد بزن،گونی خرما، جارو، دارویی، خوراک دام، تزیینی،آتش، سقف منازل و سبدان خرما، 2- میوه (گل، میوه کال، رطب، خرما) شامل: خوراکی، دارویی، تفریحی، مشک آب، رب خرما و پنیر درخت خرما و 3- تنه شامل: ساخت الاکلنگ، در سقف منازل، سوختی، ساخت طناب،پنیر درخت خرما و پرونگ( وسیله ای برای بالا رفتن از درخت خرما). درخت خرما از لحظه تولد با زندگی مردم این منطقه پیوند برقرار نموده و تا بعد از مرگ نیز همراه آنها است؛ که نمونه آن را می‌توان در بخشش باغ‌ها توسط بعضی از مردم این منطقه برای آمرزش و باقیات الصالحات دید. این درخت در شادی مردم و مراسم مقدسی مانند ازدواج وارد شده و همراه آنهاست و در مراسم سوگواری نیز آنها را همراهی می‌کنند. بنابراین این درخت پیوند ناگستنی‌ ای با زندگی مردم این منطقه پیدا کرده است و به جزء جدانشدنی از زندگی مردم این منطقه تبدیل شده است و زندگی بدون آن برای این مردم ناآشناست.

https://jresd.hsu.ac.ir/article_237321_09aa9049b106ddd2ac5b2f3823ca8c42.pdf

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 1 2026 04 21 Ethnobotany of Kadkan Rural District: Women's Indigenous Knowledge in Classification and Use of Wild Plant Species گیاه‌قوم‌شناسی دهستان کدکن: دانش بومی زنان در طبقه‌بندی و کاربرد گونه‌های گیاهی خودرو 243904 10.22034/jresd.2026.578762.1016 FA علیا شکیبا دانش‎آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه جغرافیای و برنامه‎ریزی روستایی و شهری، دانشکدۀ جغرافیا و علوم محیطی ، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. محمد جواد صفایی استادیار، گروه جغرافیای و برنامه‎ریزی روستایی و شهری، دانشکدۀ جغرافیا و علوم محیطی ، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. موسی‌الرضا غربی استادیار، هستۀ میان رشته‌ای زیست قوم شناسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران 0000-0002-6132-2746 محمدرضا واعظی کاخکی دانشیار، هستۀ میان رشته‌ای زیست قوم شناسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران Journal Article 2026 04 01 In the process of local community development in Iran, local knowledge systems—particularly indigenous women's knowledge—have largely been neglected, despite their potential to serve as a foundation for endogenous and sustainable development. Kadkan Rural District in Torbat-e Heydarieh County, given its natural and cultural contexts, offers an appropriate setting for studying and documenting indigenous women's knowledge of wild plants within an endogenous development framework. This article presents part of the findings from a broader research project conducted within this framework, specifically focusing on the inventory, description, and analysis of indigenous women's knowledge of wild plants in the Kadkan region. The study employs a qualitative methodology based on participant observation, direct observation, and in-depth interviews with local participants. The findings reveal that Kadkani women possess rich, detailed, and intergenerationally transmitted knowledge concerning various wild plant species, including their growing seasons and locations, identification methods, harvesting techniques, processing, preservation, and diverse applications (medicinal, nutritional, fodder, and hygienic). The women classify wild plants into two main categories: "garden weeds" and "mountain weeds." A total of 63 wild plant species were identified in the region, categorized by function into three groups: "food-nutritional," "medicinal-therapeutic," and "practical-economic." Within the food-nutritional domain, plants were examined under four subcategories: indigenous flavorings, bases for indigenous beverages, indigenous fruits, and indigenous foods. In the medicinal-therapeutic domain, 30 species with various healing properties were identified, which women utilize through methods such as poultices, distillates, "Zift," decoctions, and pastes to treat ailments including bone fractures, dental abscesses, infections, and stomachaches. In the practical-economic domain, plants are used in traditional tool-making, construction, and oven smoothing. The results indicate that the indigenous knowledge of Kadkani women represents a valuable treasure of experience, lifeworld, and adaptation to nature. Women, as the primary custodians of this knowledge, play a pivotal role in preserving biodiversity, food security, and community health. Documenting and revitalizing this knowledge not only appears essential for maintaining biodiversity and environmental sustainability in the rural area but also reflects the region's cultural richness and historical identity. در فرآیند توسعۀ اجتماعات محلی در ایران، خردهای محلی و به‌ویژه دانش‌های بومی زنان عموماً مورد غفلت قرار گرفته‌اند؛ در حالی که همین دانش می‌تواند خود مبنایی برای توسعۀ درون‌زا و پایدار باشد. دهستان کدکن در شهرستان تربت حیدریه، با توجه به بسترهای طبیعی و فرهنگی خود، مکان مناسبی برای مطالعه و مستندسازی دانش بومی زنان در حوزۀ گیاهان خودرو در چارچوب توسعۀ درون‎زا است. مقالۀ حاضر بخشی از نتایج پژوهشی در چارچوب مذکور است. در این میان، متن حاضر به صورت مشخص بر احصا، توصیف و تحلیل دانش بومی زنان منطقۀ کدکن در مورد گیاهان خودرو متمرکز است. پژوهش پیش‌رو با استفاده از روش کیفی و مبتنی بر فنون مشاهدۀ مشارکتی، مشاهدۀ مستقیم و مصاحبه‌های عمیق با مشارکت‌کنندگان سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زنان کدکن گیاهان خودرو را به دو دستۀ اصلی «علف‌های باغی» و «علف‌های کوهی» طبقه‌بندی می‌کنند. در مجموع، ۶۳ گونه گیاهی خودرو در منطقه شناسایی شد که بر اساس کارکرد در سه گروه «خوراکی-غذایی»، «دارویی-درمانی» و «کاربردی-اقتصادی» دسته‌بندی گردیدند. در حوزۀ خوراکی-غذایی، گیاهان در چهار مقولۀ طعم‌دهندگان بومی، پایۀ نوشیدنی‌های بومی، میوه‌های بومی و خوراک‌های بومی بررسی شدند. در حوزۀ دارویی-درمانی، ۳۰ گونه با خواص درمانی متنوع شناسایی شد که زنان از آن‌ها به روش‌هایی همچون تهیه ضماد، عرقیات، زیفت، جوشانده و خمیر برای درمان بیماری‌هایی نظیر شکستگی استخوان، آبسۀ دندان، عفونت و دل‌درد استفاده می‌کنند. در حوزۀ کاربردی-اقتصادی نیز از گیاهان در ابزارسازی‌های سنتی، ساختمان‌سازی و صیقل دادن تنور بهره‌برداری می‌شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که دانش بومی زنان کدکن گنجینه‌ای ارزشمند از تجربه، زیست‌جهان و سازگاری با طبیعت است. زنان به‌عنوان کلیدداران اصلی این دانش، در حفظ تنوع زیستی، امنیت غذایی و سلامت جامعه محلی نقش محوری دارند.

https://jresd.hsu.ac.ir/article_243904_8499e025467805a7a55afe9ab7429988.pdf