دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 Traditional Ophthalmology (Kahali) بررسی چشم پزشکی سنتی(کحالی) در ایران 242517 10.22034/jresd.2026.566423.1011 FA محمدسعید جانب‌اللهی پژوﻫﺸگرﺣﻮزۀ ﻣﺮدمﺷﻨﺎسی و داﻧﺶﻫﺎی ﺑﻮمی اﯾﺮان، ﺗﻬﺮان، اﯾﺮان. Journal Article 2025 12 15 Traditional medicine is a medical practice that has long been common and widespread in the Middle East and is known as ancient medicine. Traditional medicine is one of the fields of indigenous knowledge whose documentation and preservation are important both as scientific and cultural assets of the country and as a basis for the development of modern scientific knowledge. Given the importance of this issue, this study has addressed Kahali as a branch of traditional medicine that had a special branch in the past, and this technique has been separate from medicine since ancient times. This qualitative research was conducted using a combination of field and library methods, and in the library section, it benefited from existing ethnography and anthropological research. Based on the findings of this study, Kahali's knowledge of traditional Iranian medicine can be categorized into various treatment methods, including herbal, non-herbal, and magic therapies, each with distinct types of treatment. Herbal treatments include the use of a variety of plants, often native. Non-herbal therapies include these methods: therapies with human origin; therapies with animal intestines and viscera; transfer therapy; belief therapy; incense therapy; bird therapy; razor therapy; ink therapy; insect therapy; soil therapy; reptile therapy; food therapy; blood therapy; burn therapy; prayer therapy; smoke and soot therapy; color therapy; pottery therapy; stone therapy; shock therapy; glass therapy; metal therapy; mineral therapy; earth therapy; and poultry therapy. The following are some of the magic therapy methods: egg writing, tattooing, eye picking, burning alum, and Dasbesun. In all three methods, the stages of prevention, diagnosis, and treatment were considered. This research shows how ordinary people, even common people, who were completely deprived of treatment and health, treated the most dangerous eye diseases with intelligence and experience, using the available facilities, and in some cases, surpassed Western doctors in treatment. پزشکی سنتی طبی است که مدت‌ها در خاورمیانه معمول و رایج بوده و به پزشکی باستانی شهرت دارد. این دانش از راه تجربه‌های گاه بسیار تصادفی حاصل شده است. پزشکی سنتی یکی از حوزه‌های دانش بومی است که ثبت و حفظ آن هم به‌عنوان یکی از سرمایه‌های علمی و فرهنگی کشور و هم به‌عنوان بستری برای توسعۀ دانش‌های علمی روز اهمیت دارد. با توجه به اهمیت این موضوع پژوهش حاضر به کحالی یا چشم‌پزشکی سنتی به‌عنوان شاخه‌ای از پزشکی سنتی پرداخته است که در قدیم شعبۀ خاص داشته و از قدیم این فن از طبابت جدا بوده است. این پژوهش کیفی با استفاده از ترکیبی از روش میدانی و کتابخانه‌ای انجام شده و در بخش کتابخانه‌ای از مردم‌نگاری‌ها و پژوهش‌های مردم‌شناسی موجود بهره گرفته است. براساس یافته‌های این پژوهش دانش کحالی در طب سنتی ایران را می‌توان در شیوۀ ‌درمان‌های مختلف اعم از گیاهی و غیرگیاهی و جادودرمانی دسته‌بندی کرد که هر کدام انواعی از درمان را شامل می‌شود. درمان‌های گیاهی استفاده از انواع گیاهان اغلب بومی را دربرمی‌گیرد. درمان‌های غیرگیاهی این روش‌ها را دربرمی‌گیرد: درمان با منشاء انسانی؛ درمان با امعاء و احشاء حیوان؛ درمان با مواد لبنی، پیه، چربی، روغن و گوشت حیوان؛ انتقال‌درمانی؛ باوردرمانی؛ بخوردرمانی؛ پرنده‌درمانی؛ پرهیزدرمانی؛ تیغ‌درمانی؛ جوهردرمانی؛ حشره‌درمانی؛ خاک‌درمانی؛ خزنده‌درمانی؛ خوراک‌درمانی؛ خون‌درمانی؛ داغ‌درمانی؛ دعادرمانی؛ دود و دوده درمانی‌؛ رگ‌درمانی؛ رنگ‌درمانی؛ زالودرمانی؛ سفال‌درمانی؛ سنگ‌درمانی؛ شوک‌درمانی؛ شیشه‌درمانی؛ فلزدرمانی؛ فیزیکی‌درمانی؛ کانی‌درمانی؛ گرددرمانی؛ و ماکیان‌درمانی. از روش‌های جادودرمانی می‌توان این موارد را برشمرد: تخم‌مرغ‌نویسی؛ خال‌گذاری؛ چشگ‌چیدن؛ سوزاندن زاج؛ و دس بسون. در هر سه روش مراحل پیشگیری، تشخیص و درمان مدنظر قرار می‌گرفته است. در این پژوهش مشاهده می‌شود که چگونه مردم عادی و حتی عامی که در محرومیت مطلق درمان و بهداشت به سر می‌بردند با هوشمندی و تجربه‌اندوزی و با استفاده از امکانات موجود به درمان خطرناک‌ترین امراض چشمی می‌پرداختند و در برخی موارد در درمان از کحال‌های فرنگ‌‌رفته پیشی می‌گرفتند.

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 Russian Olive in the Indigenous Knowledge of the People of Semnan Province: An Ethnobotanical Approach شناخت دانش‌بومی سنجدکاران استان سمنان با رویکرد گیاه مردم‌نگارانه 244174 10.22034/jresd.2026.576000.1015 FA علیرضا شاه حسینی دانش‌آموختۀ دکتری، دانشکدۀ علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران Journal Article 2026 02 22 This study was conducted using an ethnographic approach with the aim of documenting, describing, and analyzing the indigenous knowledge system related to the Elaeagnus angustifolia (Russian olive or “senjed”) tree in Semnan Province, Iran. Data were collected through participant observation and in-depth ethnographic interviews with 27 local orchardists and knowledge holders from various areas of the province, using purposive sampling, and were analyzed through thematic analysis. The findings of this ethnographic research, in addition to documenting local names and native varieties, reveal the multifaceted roles of senjed in everyday life in the past, including its culinary, hygienic–cleaning, fuel, and potential medicinal uses within its cultural context. Furthermore, the reflection of senjed in oral literature, including proverbs, songs, and local descriptions, was analyzed as part of the community’s cultural material. The study emphasizes that senjed, beyond being an orchard product, constitutes an element of the region’s intangible cultural heritage and historical subsistence economy, and that ethnographic methodology provides an essential tool for a deep, contextualized, and systematic understanding of these cultural connections ethnographic approach with the aim of documenting, describing, and analyzing the indigenous knowledge system related to the Elaeagnus angustifolia (Russian olive or “senjed”) tree in Semnan Province, Iran. Data were collected through participant observation and in-depth ethnographic interviews with 27 local orchardists and knowledge holders from various areas of the province, using purposive sampling, and were analyzed through thematic analysis. The findings of this ethnographic research, in addition to documenting local names and native varieties, reveal the multifaceted roles of senjed in everyday life in the past, including its culinary, hygienic–cleaning, fuel, and potential medicinal uses within its cultural context. Furthermore, the reflection of senjed in oral literature, including proverbs, songs, and local descriptions, was analyzed as part of the community’s cultural material. The study emphasizes for a این مطالعه بارویکرد و روش مردم‌نگاری و با هدف ثبت، توصیف و تحلیل نظام دانش بومی مرتبط با درخت سنجد در استان سمنان انجام شده است. داده‌های پژوهش از طریق مشاهدۀ مشارکتی و مصاحبه‌های عمیق اتنوگرافیک با 27 نفر از باغداران و آگاهان محلی در مناطق مختلف استان، به صورت هدفمند گردآوری و با روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفتند. یافته‌های این تحقیق مردم‌نگارانه، علاوه بر مستندسازی نام‌های محلی و ارقام بومی، کارکردهای چندلایه سنجد را در زندگی روزمرۀ گذشته (ازجمله کاربردهای خوراکی، بهداشتی ـشویندگی، سوختی و احتمالات دارویی) در بافت فرهنگی آن بازمی‌نمایاند. همچنین، بازتاب سنجد در ادبیات شفاهی (شامل مَثَل‌ها، ترانه‌ها و توصیف‌های محلی) به عنوان بخشی از مادۀ فرهنگی این جامعه تحلیل شده است. این پژوهش بر این امر تأکید می‌ورزد که سنجد، فراتر از یک محصول باغی، جزئی از میراث فرهنگی ناملموس و اقتصاد معیشتی تاریخی منطقه محسوب می‌شود و روش مردم‌نگاری، ابزاری ضروری برای فهم عمیق، زمینه‌مند و نظام‌مند این پیوندهای فرهنگی فراهم می‌آورد. کلیدواژه‌ها: دانش بومی، سنجد، استان سمنان، گیاه مردم نگاری، میراث فرهنگی ناملموس، قوم‌باغبانی.

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 The Green Heritage of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad: An Ethnobotanical Study of Medicinal Plants and the Challenge of Extinction میراث سبز کهگیلویه و بویر احمد: پژوهشی گیاه قوم‌شناختی در شهرستان دهدشت 245333 10.22034/jresd.2026.578799.1017 FA فریبا صدیقی استادیار ، گروه مردم‌‎شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران. 0009-0001-0066-2659 سید نادر مددی دهشت دانش آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه مردم شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه یزد 0009-0000-0963-1544 سید متین پارسائیان دانش آموختۀ کارشناسی، گروه مردم شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه یزد 0009-0005-8764-8196 Journal Article 2026 04 08 Medicinal and edible plants constitute an important part of local ecological knowledge and play a significant role not only in healthcare practices but also in food systems, livelihoods, and everyday life. This study aimed to identify medicinal and edible plant species and to explore the indigenous knowledge associated with their use in Dehdasht County, southwestern Iran. The research adopted a qualitative field-based approach. Data were collected through semi-structured interviews with local informants and field observations and were analyzed using Spradley’s three-stage ethnographic analysis method.The findings led to the identification of 24 medicinal and edible plant species belonging to nine plant families distributed across both the mountainous and lowland areas of Dehdasht County. Analysis of the data revealed that indigenous plant knowledge is organized around three major domains: therapeutic uses of plants, the relationship between plant knowledge and women’s bodies, and the duality of healing and risk. The results showed that local people use these plants to treat a wide range of digestive, respiratory, renal, inflammatory, and neurological conditions. At the same time, considerable knowledge exists regarding restrictions on plant consumption, particularly during pregnancy and breastfeeding. The findings further indicate that within the local knowledge system, there is no clear boundary between food and medicine, as many plants are consumed in the form of traditional dishes, soups, condiments, and other food products. Various modes of plant use were documented, including herbal infusions, powdered preparations, raw consumption, poultices, flavoring agents, boiling, frying, roasting, and pickling. In addition, the study found that the dependence of some households on income derived from harvesting wild plants has placed increasing pressure on several valuable species and contributed to concerns about their long-term sustainability. Overall, the findings suggest that plant knowledge in Dehdasht represents an important component of the region’s intangible cultural heritage. گیاهان دارویی و خوراکی بخشی از دانش بومی جوامع محلی را تشکیل می‌دهند و علاوه بر نقش درمانی، در نظام غذایی، معیشت و زندگی روزمره مردم جایگاه ویژه‌ای دارند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی گیاهان دارویی و خوراکی و تبیین دانش بومی مرتبط با آن‌ها در شهرستان دهدشت انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و به شیوه میدانی صورت گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مطلعین محلی و مشاهده گردآوری شد و با استفاده از روش تحلیل سه مرحله‌ای اسپرادلی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌های پژوهش منجر به شناسایی 24 گونه گیاهی دارویی و خوراکی از 9 خانواده گیاهی شد که در مناطق سردسیری و گرمسیری شهرستان دهدشت پراکنش دارند. تحلیل داده‌ها نشان داد که دانش بومی مرتبط با این گیاهان در سه حوزه اصلی سازمان یافته است: الگوهای درمانی گیاهان، پیوند دانش گیاهی با بدن زنان و دوگانگی درمان و خطر. نتایج نشان داد که گیاهان شناسایی‌شده برای درمان طیف وسیعی از بیماری‌های گوارشی، تنفسی، کلیوی، التهابی و عصبی به کار می‌روند و در کنار آن، آگاهی گسترده‌ای درباره محدودیت‌های مصرف، به‌ویژه در دوران بارداری و شیردهی، وجود دارد. همچنین یافته‌ها بیانگر آن است که در دانش بومی منطقه، مرز مشخصی میان غذا و دارو وجود ندارد و بسیاری از گیاهان در قالب غذاهای محلی، آش‌ها، چاشنی‌ها و فرآورده‌های خوراکی مصرف می‌شوند. بررسی شیوه‌های مصرف نیز نشان داد که جوشانده، مصرف پودری، خام‌خوری، ضماد، طعم‌دهی، آب‌پز کردن، سرخ کردن، کباب کردن و تهیه ترشی از مهم‌ترین الگوهای استفاده از گیاهان در منطقه به شمار می‌روند. همجنین، وابستگی بخشی از خانوارها به درآمد حاصل از برداشت گیاهان، برخی گونه‌های ارزشمند را در معرض کاهش و تهدید قرار داده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دانش گیاهی مردم دهدشت بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه است که در آن تجربه‌های درمانی، نظام غذایی، شناخت محیط طبیعی و راهبردهای معیشتی به شکلی درهم‌تنیده حضور دارند.

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 (Ethnobotanical Analysis of Iranian Legends (Use, Role and Characteristics of Trees and Plants in Iranian Folk Literature) تحلیلِ ‌گیاه‌قوم‌شناختیِ افسانه‌های ایرانی: کاربرد، نقش و ویژگی درختان و گیاهان در ادبیات عامۀ ایران 240802 10.22034/jresd.2026.570528.1014 FA ناصر شیری زاده بلاسی دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران زهره اله دادی دستجردی استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. Journal Article 2026 02 03 Understanding the use, role, and characteristics of trees and plants in the eyes of humans is one of the important topics of ethnobotany studies. In this research, this issue has been addressed by examining Iranian legends in order to open a window towards popular culture and literature from this perspective. With this aim, based on the 8-volume collection of Iranian legends by Mohammad Ghasemzadeh, a descriptive-analytical method was used to examine the various roles that plants and trees had in the narrative of these legends; on the one hand, some general and specific characteristics of plants, including their healing or their power in magic, were examined, and it was determined that plants and trees could sometimes act as helpers of the hero of the story and play an important role in the hero's journey. Trees could fly and change shape. It was also determined that plants and trees, with their magical properties, are the agents of incarnation, awareness, speed increase, crossing the sea, and even raising the dead. Understanding the use, role, and characteristics of trees and plants in the eyes of humans is one of the important topics of ethnobotany studies. In this research, this issue has been addressed by examining Iranian legends in order to open a window towards popular culture and literature from this perspective. With this aim, based on the 8-volume collection of Iranian legends by Mohammad Ghasemzadeh, a descriptive-analytical method was used to examine the various roles that plants and trees had in the narrative of these legends; پی بردن به کاربرد، نقش و ویژگی‌ درختان و گیاهان در نزد انسا‌ن‌ها یکی از مباحث مهم مطالعات گیاه‌قوم شناسی است. در این پژوهش با بررسی افسانه‌های ایرانی به این مهم پرداخته شده است تا دریچه‌ای رو به سوی فرهنگ و ادبیات عامه از این منظر گشوده شود. با این هدف بر اساس مجموعه‎ی 8 جلدی افسانه‎های ایرانی اثر محمد قاسم‌زاده با شیوه توصیفی – تحلیلی به بررسی نقش‌های مختلفی که گیاهان و درختان در روایت داستانی این افسانه‌ها داشتند، پرداخته شد؛ از سویی به برخی ویژگی‌های عام و خاص گیاهان از جمله شفابخشی آن‌ها یا قدرت آن‌ها در سحر و جادو پرداخته شد و مشخص گردید گیاهان و درختان گاه به عنوان یاریگران قهرمان داستان می‌توانستند وارد عمل شود و نقش مهمی را در سفر قهرمان داشته باشند. درختان می‌توانستند پرواز کنند و تغییر شکل دهند. هم‌چنین مشخص گردید گیاهان و درختان با خاصیت جادویی خود عامل رویین‌تنی، آگاهی بخشی، افزایش سرعت، عبور دادن از دریا و حتی زنده کردن مردگان هستند.

دانشگاه حکیم سبزواری پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار 3116-1162 1 2 2026 07 23 From farm to sofreh(tools and utensils for storing, preparing, and serving food in Iran ,7th to 9th centuries AH) از مزرعه تا سفره(ابزارها و ظروف نگهداری، تهیه و صرف غذا در ایران قرن هفتم تا نهم هجری) 243919 10.22034/jresd.2025.540336.1003 FA کبری صالحی جاوید استادیار، گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه حکیم سبزواری. سبزوار. ایران Journal Article 2025 08 09 heritage, particularly in the long-standing and rich context of Iran. Within this sphere, facilities, utensils for storage, preparation, and consumption of food, and the food itself are central elements. Many of these tools have survived to the present day and continue to be used under their traditional names, facilitating their identification. Dining vessels, often decorated, were especially valued by upper- and middle-class households. Kitchen and table tools varied in form, size, and material. Despite limited documentation, archaeological findings provide valuable insights to complement this knowledge. This research examines the relationships between dining vessels and geographical context, social and economic interactions, arts and crafts, household economic status, and modifications influenced by Islamic jurisprudence.he findings indicate that material availability, financial cost, and religious regulations were the primary determinants shaping food-related tools and utensils. Data for this study were collected through library research and subsequently analyzed to provide a comprehensive understanding of the subject.he domain of food and its associated practices represents a significant aspect of cultural and civilizational heritage, particularly in the long-standing and rich context of Iran. Within this sphere, facilities, utensils for storage, preparation, and consumption of food, and the food itself are central elements. Many of these tools have survived to the present day and continue to be used under their traditional names, facilitating their identification. Dining vessels, often decorated, were especially valued by upper- and middle-class households. Kitchen and table tools varied in form, size, and material. Despite limited documentation, archaeological findings provide valuable insights to complement this knowledge. This research examines the relationships between dining vessels and geographical context, social and economic interactions, arts and crafts, household economic status, and modifications influenced by Islamic jurisprudence. قلمرو خوراک و بخش‌های مرتبط با آن در شمار مظاهر مهم و جذاب فرهنگ و تمدن هر سرزمینی و از جمله پهنه‌ی دیرپا و پرغِنای ایران به حساب می‌آید. در دل این حوزه، تاسیسات مرتبط با مواد غذایی، ابزارهای نگهداری، تهیه و صرف مواد غذایی و غذاها قرار گرفته اند. بسیاری از این ابزارها تا زمان کنونی هم باقی مانده و با همان اسامی در گوشه و کنار کشور مورد استفاده‌است که کمک زیادی به بازشناخت آنها می‌کند. ظروف غذایی مرتبط با سفره با تزئینات همراه بود، به‌ویژه که طبقات بالا و متوسط به آنها اقبال زیادی داشتند. ابزارهای مورد استفاده در مطبخ‌ها و بر سر سفره دارای تنوع در شکل، اندازه و جنس بودند و علی‌رغم کمبود شدید اطلاعات می‌توان از یافته‌های باستانشناسی برای تکمیل این بخش بهره برد. تکیه بر مواد در دسترس، هزینه مالی و احکام فقهی، مهمترین مولفه های موجود در حوزه ابزارها و لوازم مرتبط با غذا بوده است. اطلاعات موردنیاز این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و بویژه از متون قرون مورد نظر گردآوری شده‌ و سپس به توصیف و تحلیل آن مبادرت شده است.قلمرو خوراک و بخش‌های مرتبط با آن در شمار مظاهر مهم و جذاب فرهنگ و تمدن هر سرزمینی و از جمله پهنه‌ی دیرپا و پرغِنای ایران به حساب می‌آید. در دل این حوزه، تاسیسات مرتبط با مواد غذایی، ابزارهای نگهداری، تهیه و صرف مواد غذایی و غذاها قرار گرفته اند. بسیاری از این ابزارها تا زمان کنونی هم باقی مانده و با همان اسامی در گوشه و کنار کشور مورد استفاده‌است که کمک زیادی به بازشناخت آنها می‌کند. ظروف غذایی مرتبط با سفره با تزئینات همراه بود، به‌ویژه که طبقات بالا و متوسط به آنها اقبال زیادی داشتند. ابزارهای مورد استفاده در مطبخ‌ها و بر سر سفره دارای تنوع در شکل، اندازه و جنس بودند و علی‌رغم کمبود شدید اطلاعات می‌توان از یافته‌های باستانشناسی برای تکمیل این بخش بهره برد. تکیه بر مواد در دسترس، هزینه مالی و احکام فقهی، مهمترین مولفه های موجود در حوزه ابزارها و لوازم مرتبط با غذا بوده است.