https://jresd.hsu.ac.ir/ پژوهش‌های زیست قوم‌شناسی و توسعۀ پایدار fa daily 1 Thu, 23 Jul 2026 00:00:00 +0330 Thu, 23 Jul 2026 00:00:00 +0330 https://jresd.hsu.ac.ir/article_242517.html پزشکی سنتی طبی است که مدت‌ها در خاورمیانه معمول و رایج بوده و به پزشکی باستانی شهرت دارد. این دانش از راه تجربه‌های گاه بسیار تصادفی حاصل شده است. پزشکی سنتی یکی از حوزه‌های دانش بومی است که ثبت و حفظ آن هم به‌عنوان یکی از سرمایه‌های علمی و فرهنگی کشور و هم به‌عنوان بستری برای توسعۀ دانش‌های علمی روز اهمیت دارد. با توجه به اهمیت این موضوع پژوهش حاضر به کحالی یا چشم‌پزشکی سنتی به‌عنوان شاخه‌ای از پزشکی سنتی پرداخته است که در قدیم شعبۀ خاص داشته و از قدیم این فن از طبابت جدا بوده است. این پژوهش کیفی با استفاده از ترکیبی از روش میدانی و کتابخانه‌ای انجام شده و در بخش کتابخانه‌ای از مردم‌نگاری‌ها و پژوهش‌های مردم‌شناسی موجود بهره گرفته است. براساس یافته‌های این پژوهش دانش کحالی در طب سنتی ایران را می‌توان در شیوۀ ‌درمان‌های مختلف اعم از گیاهی و غیرگیاهی و جادودرمانی دسته‌بندی کرد که هر کدام انواعی از درمان را شامل می‌شود. درمان‌های گیاهی استفاده از انواع گیاهان اغلب بومی را دربرمی‌گیرد. درمان‌های غیرگیاهی این روش‌ها را دربرمی‌گیرد: درمان با منشاء انسانی؛ درمان با امعاء و احشاء حیوان؛ درمان با مواد لبنی، پیه، چربی، روغن و گوشت حیوان؛ انتقال‌درمانی؛ باوردرمانی؛ بخوردرمانی؛ پرنده‌درمانی؛ پرهیزدرمانی؛ تیغ‌درمانی؛ جوهردرمانی؛ حشره‌درمانی؛ خاک‌درمانی؛ خزنده‌درمانی؛ خوراک‌درمانی؛ خون‌درمانی؛ داغ‌درمانی؛ دعادرمانی؛ دود و دوده درمانی‌؛ رگ‌درمانی؛ رنگ‌درمانی؛ زالودرمانی؛ سفال‌درمانی؛ سنگ‌درمانی؛ شوک‌درمانی؛ شیشه‌درمانی؛ فلزدرمانی؛ فیزیکی‌درمانی؛ کانی‌درمانی؛ گرددرمانی؛ و ماکیان‌درمانی. از روش‌های جادودرمانی می‌توان این موارد را برشمرد: تخم‌مرغ‌نویسی؛ خال‌گذاری؛ چشگ‌چیدن؛ سوزاندن زاج؛ و دس بسون. در هر سه روش مراحل پیشگیری، تشخیص و درمان مدنظر قرار می‌گرفته است. در این پژوهش مشاهده می‌شود که چگونه مردم عادی و حتی عامی که در محرومیت مطلق درمان و بهداشت به سر می‌بردند با هوشمندی و تجربه‌اندوزی و با استفاده از امکانات موجود به درمان خطرناک‌ترین امراض چشمی می‌پرداختند و در برخی موارد در درمان از کحال‌های فرنگ‌‌رفته پیشی می‌گرفتند. https://jresd.hsu.ac.ir/article_244174.html این مطالعه بارویکرد و روش مردم‌نگاری و با هدف ثبت، توصیف و تحلیل نظام دانش بومی مرتبط با درخت سنجد در استان سمنان انجام شده است. داده‌های پژوهش از طریق مشاهدۀ مشارکتی و مصاحبه‌های عمیق اتنوگرافیک با 27 نفر از باغداران و آگاهان محلی در مناطق مختلف استان، به صورت هدفمند گردآوری و با روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفتند. یافته‌های این تحقیق مردم‌نگارانه، علاوه بر مستندسازی نام‌های محلی و ارقام بومی، کارکردهای چندلایه سنجد را در زندگی روزمرۀ گذشته (ازجمله کاربردهای خوراکی، بهداشتی ـشویندگی، سوختی و احتمالات دارویی) در بافت فرهنگی آن بازمی‌نمایاند. همچنین، بازتاب سنجد در ادبیات شفاهی (شامل مَثَل‌ها، ترانه‌ها و توصیف‌های محلی) به عنوان بخشی از مادۀ فرهنگی این جامعه تحلیل شده است. این پژوهش بر این امر تأکید می‌ورزد که سنجد، فراتر از یک محصول باغی، جزئی از میراث فرهنگی ناملموس و اقتصاد معیشتی تاریخی منطقه محسوب می‌شود و روش مردم‌نگاری، ابزاری ضروری برای فهم عمیق، زمینه‌مند و نظام‌مند این پیوندهای فرهنگی فراهم می‌آورد.کلیدواژه‌ها: دانش بومی، سنجد، استان سمنان، گیاه مردم نگاری، میراث فرهنگی ناملموس، قوم‌باغبانی. https://jresd.hsu.ac.ir/article_245333.html گیاهان دارویی و خوراکی بخشی از دانش بومی جوامع محلی را تشکیل می‌دهند و علاوه بر نقش درمانی، در نظام غذایی، معیشت و زندگی روزمره مردم جایگاه ویژه‌ای دارند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی گیاهان دارویی و خوراکی و تبیین دانش بومی مرتبط با آن‌ها در شهرستان دهدشت انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و به شیوه میدانی صورت گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مطلعین محلی و مشاهده گردآوری شد و با استفاده از روش تحلیل سه مرحله‌ای اسپرادلی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌های پژوهش منجر به شناسایی 24 گونه گیاهی دارویی و خوراکی از 9 خانواده گیاهی شد که در مناطق سردسیری و گرمسیری شهرستان دهدشت پراکنش دارند. تحلیل داده‌ها نشان داد که دانش بومی مرتبط با این گیاهان در سه حوزه اصلی سازمان یافته است: الگوهای درمانی گیاهان، پیوند دانش گیاهی با بدن زنان و دوگانگی درمان و خطر. نتایج نشان داد که گیاهان شناسایی‌شده برای درمان طیف وسیعی از بیماری‌های گوارشی، تنفسی، کلیوی، التهابی و عصبی به کار می‌روند و در کنار آن، آگاهی گسترده‌ای درباره محدودیت‌های مصرف، به‌ویژه در دوران بارداری و شیردهی، وجود دارد. همچنین یافته‌ها بیانگر آن است که در دانش بومی منطقه، مرز مشخصی میان غذا و دارو وجود ندارد و بسیاری از گیاهان در قالب غذاهای محلی، آش‌ها، چاشنی‌ها و فرآورده‌های خوراکی مصرف می‌شوند. بررسی شیوه‌های مصرف نیز نشان داد که جوشانده، مصرف پودری، خام‌خوری، ضماد، طعم‌دهی، آب‌پز کردن، سرخ کردن، کباب کردن و تهیه ترشی از مهم‌ترین الگوهای استفاده از گیاهان در منطقه به شمار می‌روند. همجنین، وابستگی بخشی از خانوارها به درآمد حاصل از برداشت گیاهان، برخی گونه‌های ارزشمند را در معرض کاهش و تهدید قرار داده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دانش گیاهی مردم دهدشت بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه است که در آن تجربه‌های درمانی، نظام غذایی، شناخت محیط طبیعی و راهبردهای معیشتی به شکلی درهم‌تنیده حضور دارند. https://jresd.hsu.ac.ir/article_240802.html پی بردن به کاربرد، نقش و ویژگی‌ درختان و گیاهان در نزد انسا‌ن‌ها یکی از مباحث مهم مطالعات گیاه‌قوم شناسی است. در این پژوهش با بررسی افسانه‌های ایرانی به این مهم پرداخته شده است تا دریچه‌ای رو به سوی فرهنگ و ادبیات عامه از این منظر گشوده شود. با این هدف بر اساس مجموعه‎ی 8 جلدی افسانه‎های ایرانی اثر محمد قاسم‌زاده با شیوه توصیفی – تحلیلی به بررسی نقش‌های مختلفی که گیاهان و درختان در روایت داستانی این افسانه‌ها داشتند، پرداخته شد؛ از سویی به برخی ویژگی‌های عام و خاص گیاهان از جمله شفابخشی آن‌ها یا قدرت آن‌ها در سحر و جادو پرداخته شد و مشخص گردید گیاهان و درختان گاه به عنوان یاریگران قهرمان داستان می‌توانستند وارد عمل شود و نقش مهمی را در سفر قهرمان داشته باشند. درختان می‌توانستند پرواز کنند و تغییر شکل دهند. هم‌چنین مشخص گردید گیاهان و درختان با خاصیت جادویی خود عامل رویین‌تنی، آگاهی بخشی، افزایش سرعت، عبور دادن از دریا و حتی زنده کردن مردگان هستند. https://jresd.hsu.ac.ir/article_243919.html قلمرو خوراک و بخش‌های مرتبط با آن در شمار مظاهر مهم و جذاب فرهنگ و تمدن هر سرزمینی و از جمله پهنه‌ی دیرپا و پرغِنای ایران به حساب می‌آید. در دل این حوزه، تاسیسات مرتبط با مواد غذایی، ابزارهای نگهداری، تهیه و صرف مواد غذایی و غذاها قرار گرفته اند. بسیاری از این ابزارها تا زمان کنونی هم باقی مانده و با همان اسامی در گوشه و کنار کشور مورد استفاده‌است که کمک زیادی به بازشناخت آنها می‌کند. ظروف غذایی مرتبط با سفره با تزئینات همراه بود، به‌ویژه که طبقات بالا و متوسط به آنها اقبال زیادی داشتند. ابزارهای مورد استفاده در مطبخ‌ها و بر سر سفره دارای تنوع در شکل، اندازه و جنس بودند و علی‌رغم کمبود شدید اطلاعات می‌توان از یافته‌های باستانشناسی برای تکمیل این بخش بهره برد. تکیه بر مواد در دسترس، هزینه مالی و احکام فقهی، مهمترین مولفه های موجود در حوزه ابزارها و لوازم مرتبط با غذا بوده است. اطلاعات موردنیاز این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و بویژه از متون قرون مورد نظر گردآوری شده‌ و سپس به توصیف و تحلیل آن مبادرت شده است.قلمرو خوراک و بخش‌های مرتبط با آن در شمار مظاهر مهم و جذاب فرهنگ و تمدن هر سرزمینی و از جمله پهنه‌ی دیرپا و پرغِنای ایران به حساب می‌آید. در دل این حوزه، تاسیسات مرتبط با مواد غذایی، ابزارهای نگهداری، تهیه و صرف مواد غذایی و غذاها قرار گرفته اند. بسیاری از این ابزارها تا زمان کنونی هم باقی مانده و با همان اسامی در گوشه و کنار کشور مورد استفاده‌است که کمک زیادی به بازشناخت آنها می‌کند. ظروف غذایی مرتبط با سفره با تزئینات همراه بود، به‌ویژه که طبقات بالا و متوسط به آنها اقبال زیادی داشتند. ابزارهای مورد استفاده در مطبخ‌ها و بر سر سفره دارای تنوع در شکل، اندازه و جنس بودند و علی‌رغم کمبود شدید اطلاعات می‌توان از یافته‌های باستانشناسی برای تکمیل این بخش بهره برد. تکیه بر مواد در دسترس، هزینه مالی و احکام فقهی، مهمترین مولفه های موجود در حوزه ابزارها و لوازم مرتبط با غذا بوده است. https://jresd.hsu.ac.ir/article_246994.html نان‌ها فراورده‌ای گیاهی از آردشده‌ی چند محصول زراعی و باغی‌اند که طی مراحل مختلف پخته و آماده می‌شوند. یکی از دست‌پخته‌های خوراکی انسان‌ها، نان‌ها هستند که به شرایط اقلیمی، آب و هوایی و فرهنگی-اجتماعی انواع گوناگونی دارند. در استان های مختلف ایران، نانهای گوناگونی پخته می‌شود که هر کدام تفاوت‌ها و شباهت‌های خاصی با مناطق دیگر دارند. یکی از نان‌های رایج در استان چهارمحال و بختیاری، «کاکُلی» نام دارد که علاوه بر مصرف معمولی زندگی، به مناسبت‌های خاصّ فرهنگی و مذهبی، با رویکردهای نذر و حاجت‌خواهی یا حاجت‌روایی، شادی و اندوه، تبریک یا تبرّک تهیه و پخش می‌شود. این مقاله، به اهمیّت کُلی نان در ایران و به مراحل تهیه و پخت، کارکردهای فرهنگی و اجتماعی، مذهبی و فرهنگ مردمی نان کاکُلی در چهارمحال و بختیاری می‌پردازد. در این مقاله، علاوه بر فرآیند پخت نان، آداب و آیین‌های محلی، ملّی و مذهبی این نان، معرفی می‌شود. روش گردآوری عمده‌ی مواد و اطلاعات این پژوهش به صورت میدانی و مشاهده‌ی دقیق پژوهشگر در محل اجرا به دست آمده است و برای تکمیل اطلاعات آن، از منابع نوشتاری و کتابخانه‌ای و اسنادی موجود نیز بهره‌برداری شده است. دستاوردهای این مقاله نشان می‌دهد که مردم مناطق سردسیری و کوهستانی مانند چهارمحال و بختیاری از این نان، برای خوراک طبیعی و هم‌چنین آیین‌های مذهبی و فرهنگی خود استفاده می‌کنند و آن را از حالت خانگی به تولید بازاری و مشتری پسند درآورده‌اند. این نوع نان می‌تواند برای گردشگران و مسافران داخلی و خارجی بسیار جذاب و محبوب باشد. مهارت نان پختن در از مادران به دختران، انتقال می‌یابد و با دگرگونی ساختار زندگی امروزی، این گونه مهارتها، به صورت فنی و تخصصی به بخش صنعتی سپرده شده است. شایسته است که این هنرها و مهارت‌های سنّتی و تاریخی ثبت و ضبط و شکل نوین و امروزی آن پیشنهاد شود تا میراث کهن نیاکانی در خانواده‌های ایرانی، پایدار بماند. https://jresd.hsu.ac.ir/article_247072.html تئودور کوچی (۱۸۶۶-۱۸۱۳) از پیشگامان گیاه‌شناسی تاریخی خاورمیانه است که مجموعه‌های او از فلات ایران نقشی بنیادین در شناسایی فلور زاگرس و البرز ایفا کرده است. با وجود این اهمیت، تحلیل جامعی از روش‌شناسی میدانی، نوآوری‌های مستندسازی و میراث پایدار او تاکنون مغفول مانده است. این پژوهش با هدف بازسازی تحلیلی مسیرهای سفر، روش‌های جمع‌آوری و تأثیر مجموعه‌های کوچی بر دانش سیستماتیک فلور ایران انجام شده است. این مطالعه بر پایه تحلیل تاریخی-اسنادی منابع دست‌اول شامل گزارش‌های منتشرشده کوچی، نامه‌های آرشیوی موزه تاریخ طبیعی وین، برچسب‌های هرباریومی چاپ‌شده توسط هوهناکر، نیمرخ ارتفاعی پوشش گیاهی (۱۸۴۶) و فلور شرقی بوآسیر استوار است و از پژوهش‌های تکمیلی معاصر برای اعتبارسنجی داده‌ها بهره می‌گیرد. یافته‌ها بیانگر آن است که کوچی طی دو فصل میدانی، افزون بر ۸۰۰ شماره مجموعه با ده‌ها هزار نمونه تکراری جمع‌آوری کرد که دست‌کم ۲۷۶ نمونه به عنوان تیپ گونه‌های جدید، از جمله Centaurea kotschyana، معرفی شدند. او نخستین صعود علمی به قله‌های دنا (۱۸۴۲) و دماوند(۱۸۴۳) را به ثبت رساند. از منظر روش‌شناختی، کوچی با ثبت سیستماتیک شماره نمونه، ارتفاع و داده‌های بوم‌شناختی، استانداردی ماندگار در گیاه‌شناسی میدانی ایجاد کرد. نیمرخ ارتفاعی چاپ‌شده بر اساس یادداشت‌های او، نخستین ترانسکت گیاه‌شناسی منتشرشده برای خاور نزدیک محسوب می‌شود که ۱۲۲ گونه را با زیستگاه دقیق مشخص کرده است. افزون بر این، یادداشت‌های او نخستین مستندات قوم‌گیاه‌شناسی ایران را شامل کاربردهای خوراکی و علوفه‌ای گیاهان و ثبت نام‌های محلی، در بر می‌گیرد. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که کوچی نه صرفاً یک جمع‌آورنده، بلکه گیاه‌شناسی نوآور بود که با پیوند میان داده‌های میدانی، طبقه‌بندی سیستماتیک و دانش بومی، بنیان سنت گیاه‌شناسی ایران را در موزه وین بنا نهاد. میراث علمی او مستقیماً به شکل‌گیری پروژه عظیم فلورا ایرانیکا (۲۰۱۵-۱۹۶۳) انجامید و مجموعه‌های او همچنان به عنوان یکی از ستون‌های اصلی مطالعات تنوع‌زیستی ایران محسوب می‌شوند.