پژوهشگر، بخش منابع طبیعی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شیراز، ایران
10.22034/jresd.2026.584902.1020
چکیده
تئودور کوچی (۱۸۶۶-۱۸۱۳) از پیشگامان گیاهشناسی تاریخی خاورمیانه است که مجموعههای او از فلات ایران نقشی بنیادین در شناسایی فلور زاگرس و البرز ایفا کرده است. با وجود این اهمیت، تحلیل جامعی از روششناسی میدانی، نوآوریهای مستندسازی و میراث پایدار او تاکنون مغفول مانده است. این پژوهش با هدف بازسازی تحلیلی مسیرهای سفر، روشهای جمعآوری و تأثیر مجموعههای کوچی بر دانش سیستماتیک فلور ایران انجام شده است. این مطالعه بر پایه تحلیل تاریخی-اسنادی منابع دستاول شامل گزارشهای منتشرشده کوچی، نامههای آرشیوی موزه تاریخ طبیعی وین، برچسبهای هرباریومی چاپشده توسط هوهناکر، نیمرخ ارتفاعی پوشش گیاهی (۱۸۴۶) و فلور شرقی بوآسیر استوار است و از پژوهشهای تکمیلی معاصر برای اعتبارسنجی دادهها بهره میگیرد. یافتهها بیانگر آن است که کوچی طی دو فصل میدانی، افزون بر ۸۰۰شماره مجموعه با دهها هزار نمونه تکراری جمعآوری کرد که دستکم ۲۷۶ نمونه به عنوان تیپ گونههای جدید، از جمله Centaurea kotschyana، معرفی شدند. او نخستین صعود علمی به قلههای دنا (۱۸۴۲) و دماوند(۱۸۴۳)را به ثبت رساند. از منظر روششناختی، کوچی با ثبت سیستماتیک شماره نمونه، ارتفاع و دادههای بومشناختی، استانداردی ماندگار در گیاهشناسی میدانی ایجاد کرد. نیمرخ ارتفاعی چاپشده بر اساس یادداشتهای او، نخستین ترانسکت گیاهشناسی منتشرشده برای خاور نزدیک محسوب میشود که ۱۲۲ گونه را با زیستگاه دقیق مشخص کرده است. افزون بر این، یادداشتهای او نخستین مستندات قومگیاهشناسی ایران را شامل کاربردهای خوراکی و علوفهای گیاهان و ثبت نامهای محلی، در بر میگیرد. نتایج این تحقیق نشان میدهد که کوچی نه صرفاً یک جمعآورنده، بلکه گیاهشناسی نوآور بود که با پیوند میان دادههای میدانی، طبقهبندی سیستماتیک و دانش بومی، بنیان سنت گیاهشناسی ایران را در موزه وین بنا نهاد. میراث علمی او مستقیماً به شکلگیری پروژه عظیم فلورا ایرانیکا (۲۰۱۵-۱۹۶۳) انجامید و مجموعههای او همچنان به عنوان یکی از ستونهای اصلی مطالعات تنوعزیستی ایران محسوب میشوند.
