گیاه‌قوم‌شناسی دهستان کدکن: دانش بومی زنان در طبقه‌بندی و کاربرد گونه‌های گیاهی خودرو

شکیبا, علیا; صفایی, محمد جواد; غربی, موسی‌الرضا; واعظی کاخکی, محمدرضا

doi:10.22034/jresd.2026.578762.1016

گیاه‌قوم‌شناسی دهستان کدکن: دانش بومی زنان در طبقه‌بندی و کاربرد گونه‌های گیاهی خودرو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علیا شکیبا ¹

محمد جواد صفایی ²

موسی‌الرضا غربی ³

محمدرضا واعظی کاخکی ⁴

¹ دانش‎آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه جغرافیای و برنامه‎ریزی روستایی و شهری، دانشکدۀ جغرافیا و علوم محیطی ، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

² استادیار، گروه جغرافیای و برنامه‎ریزی روستایی و شهری، دانشکدۀ جغرافیا و علوم محیطی ، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

³ استادیار، هستۀ میان رشته‌ای زیست قوم شناسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

⁴ دانشیار، هستۀ میان رشته‌ای زیست قوم شناسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

10.22034/jresd.2026.578762.1016

چکیده

در فرآیند توسعۀ اجتماعات محلی در ایران، خردهای محلی و به‌ویژه دانش‌های بومی زنان عموماً مورد غفلت قرار گرفته‌اند؛ در حالی که همین دانش می‌تواند خود مبنایی برای توسعۀ درون‌زا و پایدار باشد. دهستان کدکن در شهرستان تربت حیدریه، با توجه به بسترهای طبیعی و فرهنگی خود، مکان مناسبی برای مطالعه و مستندسازی دانش بومی زنان در حوزۀ گیاهان خودرو در چارچوب توسعۀ درون‎زا است. مقالۀ حاضر بخشی از نتایج پژوهشی در چارچوب مذکور است. در این میان، متن حاضر به صورت مشخص بر احصا، توصیف و تحلیل دانش بومی زنان منطقۀ کدکن در مورد گیاهان خودرو متمرکز است. پژوهش پیش‌رو با استفاده از روش کیفی و مبتنی بر فنون مشاهدۀ مشارکتی، مشاهدۀ مستقیم و مصاحبه‌های عمیق با مشارکت‌کنندگان سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زنان کدکن گیاهان خودرو را به دو دستۀ اصلی «علف‌های باغی» و «علف‌های کوهی» طبقه‌بندی می‌کنند. در مجموع، ۶۳ گونه گیاهی خودرو در منطقه شناسایی شد که بر اساس کارکرد در سه گروه «خوراکی-غذایی»، «دارویی-درمانی» و «کاربردی-اقتصادی» دسته‌بندی گردیدند. در حوزۀ خوراکی-غذایی، گیاهان در چهار مقولۀ طعم‌دهندگان بومی، پایۀ نوشیدنی‌های بومی، میوه‌های بومی و خوراک‌های بومی بررسی شدند. در حوزۀ دارویی-درمانی، ۳۰ گونه با خواص درمانی متنوع شناسایی شد که زنان از آن‌ها به روش‌هایی همچون تهیه ضماد، عرقیات، زیفت، جوشانده و خمیر برای درمان بیماری‌هایی نظیر شکستگی استخوان، آبسۀ دندان، عفونت و دل‌درد استفاده می‌کنند. در حوزۀ کاربردی-اقتصادی نیز از گیاهان در ابزارسازی‌های سنتی، ساختمان‌سازی و صیقل دادن تنور بهره‌برداری می‌شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که دانش بومی زنان کدکن گنجینه‌ای ارزشمند از تجربه، زیست‌جهان و سازگاری با طبیعت است. زنان به‌عنوان کلیدداران اصلی این دانش، در حفظ تنوع زیستی، امنیت غذایی و سلامت جامعه محلی نقش محوری دارند.

کلیدواژه‌ها

گیاه‌قوم‌شناسی

دانش بومی زنان

طبقه‌بندی بومی

دهستان کدکن

گیاهان خودرو